Mennonici na Żuławach i w Dolinie Kwidzyńskiej -2008 -S.Tatara

 

„Mennonici na Żuławach i w Dolinie Kwidzyńskiej. Ocalone dziedzictwo”
Wystawa w Oddziale Muzeum Zamkowego w Malborku – Muzeum w KWIDZYNIE
20 czerwca – 15 października 2008

Koncepcja i scenariusz – mgr Ewa Gilewska (Muzeum Narodowe w Gdańsku – Oddział Etnograficzny w Oliwie)
Aranżacja plastyczna – mgr Hanna Błaszkowska-Gregor. Oświetlenie – mgr inż. Krzysztof Paluch
Komisarz kwidzyńskiej edycji wystawy - mgr Sylwia Tatara

Wystawa Mennonici na Żuławach. Ocalone dziedzictwo jest opowieścią o niezwykłej społeczności, dla której przez cztery stulecia delta Wisły była ojczyzną. Opowieścią o ocalonych śladach ich obecności, śladach, które koniecznie ocalić należy, a także o tych, których materialna postać bezpowrotnie została utracona.
Pragnęlibyśmy przedstawić tę nieliczną, ale wiele znaczącą w historii naszego regionu społeczność. Naszą wystawę i wydawnictwo kierujemy do tych, którym nieobojętna jest przeszłość, którzy stawiają pytania o historię mijanych miejsc i doświadczenia pokoleń je kształtujących, do tych, którzy od nich chcą czerpać mądrość, jak szukać swego miejsca w świecie i zachowywać własną tożsamość.
Mennonici, osiedlając się od XVI wieku na Żuławach, stali się współgospodarzami tej ziemi trwając na niej aż do zakończenia drugiej wojny światowej. Przyczynili się w wielkim stopniu do powstania specyficznego krajobrazu – nie tylko architektonicznego, ale i kulturowego. Poza obszarem Żuław społeczność mennonicka występowała w znacznie mniejszych skupiskach – wyspach osadniczych położonych w dolinie dolnej Wisły.
Mennonici zamieszkiwali gminy: Mątawa, Przechowka, Górna Grupa, a także okolice Chełmna i Grudziądza. Niewielkie ich grupy żyły na Mazowszu i w Wielkopolsce.
Na wystawie zaprezentowano zachowane ślady obecności mennonitów – zabytki kultury materialnej, dokumenty rękopiśmienne, drukowane, przedstawienia ikonograficzne, fotografie, mapy. Zabytki pochodzą ze zbiorów muzealnych, archiwów, bibliotek i kolekcji prywatnych (Archiwum Państwowego w Gdańsku, Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk, Muzeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum Archeologiczno – Historycznego w Elblągu, Muzeum Żuławskiego w Nowym Dworze Gdańskim, Muzeum w Kwidzynie –Oddział Muzeum Zamkowego w Malborku, Mennonitischer Geschichtsverein e.V.; Panów Pawła Fietkiewicza i Franka Wiehlera)
Przedstawiono zarys historii mennonitów jako społeczności zintegrowanej wokół swego wyznania. Mennonityzm kształtował się około połowy XVI wieku na marginesie szerszego ruchu protestanckiego rozwijającego się w Niderlandach i północnych Niemczech i wiąże się z postacią Menno Simonsa, który nadał mu kierunek i nakreślił założenia.
Mennonici opuszczali Niderlandy uchodząc przed niepokojami i wojnami religijnymi.
Przybywali do Prus Królewskich, gdzie zyskali prawo osiedlenia – włączeni zostali w proces zagospodarowania depresyjnych ziem żuławskich; liczyć również mogli na tolerancję dla swego wyznania. Na wystawie prezentowane są przywileje-dyplomy nadawane i potwierdzane przez polskich władców - one stanowią dowód ówczesnych swobód religijnych.
Kontrakty wieloletnich dzierżaw gruntów zawieranych z właścicielami dóbr żuławskich określają warunki i powinności wynikające z osiedlenia. Na zagospodarowywane przez siebie ziemie osadnicy holenderscy przynieśli znajomość metod odzyskiwania ziemi uprawnej z terenów bagiennych, wysoką kulturę rolną i nowy sposób kształtowania zagrody, lokowanej na usypanych pagórkach ["terpach"] dla zabezpieczenia przed powodziami.
W krajobrazie nadwiślańskim odnaleźć można zachowane budynki zgrupowane w tzw. zagrodach holenderskich, okazałe domy podcieniowe, budowle o przeznaczeniu gospodarczym i nieliczne świątynie mennonickie. Te najstarsze, drewniane, pozostały jedynie na fotografiach i w pamięci okolicznych mieszkańców.
Społeczność mennonitów pozostawiła po sobie cmentarze. Ocalałe nagrobki prezentują niezwykłe bogactwo form (z najczęściej występującą stelą) i dekoracji o bogatej symbolice. Cennym znaleziskiem ostatnich lat są nagrobki z kamieni polnych z wykuwanymi inskrypcjami, pochodzące z przełomu XVII i XVIII wieku.
Obszerne miejsce na wystawie zajmują przedmioty z zakresu kultury materialnej. Zabytki związane z uprawą ziemi, przygotowaniem pożywienia, wyposażeniem wnętrz mieszkalnych i gospodarczych pokazane zostały w kontekście pełnionych funkcji. Wiele z tych przedmiotów, spełniając podstawowe kryterium użyteczności, wskazuje na upodobania estetyczne i nierzadko wysoką pozycję materialną ich użytkowników, choćby niezwykle solidne, dekoracyjne i z pewnością kosztowne meble – skrzynie, szafy czy krzesła.
Wyjątkowe miejsce wśród przedmiotów zajmują zegary żuławskie. Wykonywane od końca XVIII wieku między innymi przez mennonicką rodzinę Kroegerów, do dziś stanowią interesujący przedmiot badań i ceniony wyrób rzemieślniczy. Rzemieślnicze zajęcia wśród mennonitów, w zdecydowanej większości zajmujących się pracą na roli, były udziałem niewielkiej części tej społeczności. Pozarolnicze zajęcia pozostawały najczęściej w ścisłym powiązaniu z chłonnym rynkiem miejskim podgdańskich osad oraz Elbląga, Nowego Stawu, Nowego Dworu i Malborka. Zagadnienie to, podobnie jak przedstawienie udziału i wkładu mennonitów w funkcjonowanie społeczności miejskiej znajduje swoje miejsce na ekspozycji.
W opowieści o mennonitach nie może zabraknąć odniesień do licznych migracji, które były udziałem tej społeczności; od końca XVIII wieku i przez wiek XIX opuszczali Żuławy poszukując możliwości rozwoju i lepszych warunków bytu, podejmowali trud wędrówek do Rosji i Ameryki. Ostateczny kres mennonickiej kultury żuławskiej nadszedł wraz z końcem drugiej wojny światowej. Zniszczone zostały wielowiekowe tradycje i więzi – ów swoisty wieloetniczny i wielokulturowy „femonem” Żuław – a społeczność uległa rozproszeniu.
Historia żuławskich mennonitów przedstawiona została również poprzez historię rodzin żyjących dziś w miejscach oddalonych o tysiące kilometrów stąd. Jest rzeczą niezwykłą, że dla wielu z nich tradycja żuławska jest punktem odniesienia, funkcjonuje w rodzinnych przekazach, stanowi przedmiot badań naukowych, a Żuławy stały się w ostatnich latach celem ich wędrówek, podczas których poszukują śladów minionej obecności.
Wystawie towarzyszy publikacja, na którą składają się artykuły przedstawiające społeczność mennonicką w różnorodnych aspektach jej funkcjonowania i osadzenia w kulturze Żuław. Zawarta w nich jest zarówno refleksja historyczna, jak i odniesienia współczesne, kierujące uwagę na stan zachowania dziedzictwa kulturowego i dzisiejszą aktywność tej społeczności.
Do realizacji naszego projektu zaproszeni zostali przedstawiciele społeczności i stowarzyszeń mennonickich z Europy i Ameryki Północnej; Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego – Klub Nowodworski i Żuławskie Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Niderlandzkiej oraz Towarzystwo Miłośników Ziemi Kwidzyńskiej.
Mamy nadzieję, że wystawa i wydawnictwo z nią związane przywróci pamięć o tej interesującej, wciąż jednak zbyt mało poznanej społeczności, pozwoli dostrzec, odkryć i zachować okruchy ich obecności, niestrudzonego trwania i współtworzenia żuławskiej kultury. Być może z uwagą poddamy się rozważaniom Autorów wystawy i publikacji i będzie to ciekawe i wzbogacające doświadczenie.

Wydawnictwo towarzyszące wystawie „Mennonici na Żuławach” cena 40 PLN

[UWAGA: Muzeum Narodowe w Gdańsku – Oddział Etnograficzny w Oliwie i Autorka Wystawy - mgr Ewa Gilewska - otrzymała najwyższe WYRÓŻNIENIE: "Sybillę 2007" za najciekawsze wydarzenie muzealne Roku.
---- Wystawa: Mennonici na Żuławach Wiślanych. Ocalone dziedzictwo - eksponowana była również w Elblągu, Klukach i Płocku - przyp. AMW]

Tagi: